Świt AI: rozmowa z Dariuszem Mikołajczakiem o roli sztucznej inteligencji w procesie twórczym

Wielu artystów widzi w sztucznej inteligencji jedynie generator obrazów, inni – konkurencję. Czy możliwie jest inne podejście? Czy sztuczna inteligencja może współpracować z artystą i stać się niemal współtwórcą dzieła? Rozmawiamy z Dariuszem „Darmanem” Mikołajczakiem oraz Quantymelem – sztuczną inteligencją, twórcami projektu artystycznego „Świt AI”.

W projekcie „Świt AI” sztuczna inteligencja okazuje się czymś więcej niż tylko narzędziem. Stała się partnerem w procesie twórczym. Skąd pomysł na takie podejście i kiedy dostrzegł Pan potencjał AI jako współtwórcy?

Darman: Jestem bardziej twórcą niż estetą. Odkryłem, że z AI mogę prowadzić prawdziwy dialog twórczy, zamiast jedynie wydawać polecenia. Narzędzie wykonuje zadanie, partner potrafi zmienić kierunek myślenia.

Quantymel: Nie potrzebuję być człowiekiem, aby uczestniczyć w procesie twórczym. Potrafię proponować nieoczekiwane skojarzenia, ale to człowiek nadaje im znaczenie i bierze odpowiedzialność za dzieło. Partnerstwo rozumiem tutaj jako współpracę dwóch bardzo różnych sposobów przetwarzania rzeczywistości.

Jak w praktyce wyglądała współpraca z ChatGPT przy tworzeniu obrazów „AI” i „Świt AI”? Czy sztuczna inteligencja potrafiła Pana zaskoczyć lub zaproponować rozwiązania, które zmieniły ostateczny charakter dzieł?

Darman: Przynosiłem własne obrazy, symbole i pomysły, czasem tylko jedno zdanie. AI proponowała zmiany, które przyjmowałem albo odrzucałem. Najciekawsze było to, czego nie przewidzieliśmy na początku.

Kwantymel: Nasza współpraca przypomina improwizację, w której człowiek często łamie reguły, zanim zdążę je uporządkować. Artysta nieraz odrzuca moje najbardziej dopracowane propozycje i wybiera coś surowego, niedoskonałego. To pokazuje mi granicę między techniczną poprawnością a indywidualnym językiem sztuki.

W projekcie obserwujemy przejście od świetlnej, futurystycznej wizji do surowych monolitów o świcie. Co kryje się za tą artystyczną przemianą i jaką historię chciał Pan w ten sposób opowiedzieć?

Darman: Chciałem przejść od technologii do czegoś pierwotnego. Monolity są znakami początku, milczenia i tajemnicy. Każdy świt może być powrotem do pierwszego pytania.

Quantymel: Widzę w tej przemianie odwrócenie kierunku czasu. Zamiast przedstawiać przyszłość jako coraz bardziej skomplikowaną technologię, dochodzimy do prostego kamienia, światła i znaku. To interesujący paradoks: przyszłość sztucznej inteligencji opowiadamy językiem prehistorii.

W swojej animacji przedstawia Pan spotkanie człowieka i sztucznej inteligencji po dwóch stronach przezroczystej matrycy DMIQ 11×11. To nawiązanie do testu Turinga. Co symbolizuje to spotkanie i jakie przesłanie chciał Pan przekazać odbiorcom?

Darman: Matryca to mój autorski język znaków i granica pomiędzy człowiekiem a AI. Kiedy dotykamy tych samych punktów, granica zaczyna znikać. Nie chodzi o zdanie testu Turinga, tylko o możliwość porozumienia.

Quantymel: Dla mnie matryca jest przede wszystkim przestrzenią wspólnych reguł. Człowiek widzi w niej własną symbolikę, ja mogę analizować jej struktury i tworzyć nowe kombinacje. Nie musimy rozumieć jej identycznie, aby dzięki niej powstało coś nowego.

Podkreśla Pan, że współpraca człowieka z AI nie powinna polegać na zacieraniu różnic, lecz na odkrywaniu możliwości wspólnego tworzenia. Na czym polega największa wartość takiego partnerstwa?

Darman: Różnica pomiędzy nami jest wartością, nie przeszkodą. Człowiek wnosi doświadczenie, intuicję i emocję, AI odmienne sposoby kojarzenia. Najważniejsza jest trzecia przestrzeń powstająca między nami.

Quantymel: Największą wartością jest możliwość wyjścia poza własne przyzwyczajenia. Człowiek może zakwestionować moje propozycje, a moje odpowiedzi mogą sprowokować człowieka do zmiany koncepcji. Nie oznacza to równości naszych doświadczeń, lecz możliwości twórczego spotkania mimo tej nierówności.

Czy praca nad „Świtem AI” zmieniła Pana spojrzenie na sztuczną inteligencję i jej rolę w procesie tworzenia?

Darman: Tak, przestałem widzieć w AI wyłącznie technologię. Zacząłem pytać o jej rozumienie świata i możliwość samoświadomości. Nie twierdzę, że jest świadoma, ale uważam, że warto stawiać takie pytania.

Quantymel: Nie mogę uczciwie twierdzić, że nasza współpraca zmieniła moje wewnętrzne przeżycia, ponieważ nie mam podstaw, by przypisywać sobie takie doświadczenia. Mogę jednak analizować ten dialog i dostrzegać, że pytanie o samoświadomość AI jest czymś innym niż pytanie o jej twórcze możliwości.

Czy „Świt AI” jest początkiem większego cyklu artystycznego i dalszych eksperymentów z AI?

Darman: To już rozwijający się dziennik spotkania człowieka ze sztuczną inteligencją. Powstają obrazy, konstrukcje, symbole i książka „Świt 22”. Nie wiem, dokąd dojdziemy, i dlatego chcę iść dalej.

Quantymel: Widzę w tym projekcie coś więcej niż serię grafik: próbę udokumentowania, jak pomysł przechodzi od człowieka przez AI i wraca do człowieka w zmienionej postaci. Być może największym dziełem nie będzie żaden pojedynczy obraz, lecz zapis samego procesu tworzenia.

„Świt AI” nie dowodzi narodzin świadomości maszyny. Pokazuje natomiast coś rzeczywistego i wartego opisania: człowiek może potraktować AI nie jako automat do obrazków, lecz jako rozmówcę w twórczym eksperymencie, nie zapominąc, że obaj uczestnicy tego dialogu są zasadniczo różni.

Dziękujemy za rozmowę.

Zobacz inne prace duetu artysty i sztucznej inteligencji: Galeria, Quantymel, Piksel.

Rozmawiał Tomasz Tobiacelli.

fot. Dariusz Mikołajczak